Proces Szesnastu był jednym z najbardziej symbolicznych wydarzeń końca II wojny światowej w Polsce. Był to pokazowy proces przeprowadzony przez władze sowieckie przeciwko przywódcom Polskiego Państwa Podziemnego. Odbył się w Moskwie w dniach 18–21 czerwca 1945 roku. Przed nami 81. rocznica procesu. Prezydent Miasta Kutno Mariusz Sikora, dyrektor Muzeum Pałac Saski Grzegorz Skrzynecki oraz Kutnowska Rada Pamięci Narodowej zapraszają na uroczystość upamiętniającą rocznicę. Złożenie kwiatów pod Kościołem Parafialnym pod wezwaniem Świętego Stanisława BM w Kutnie Łąkoszynie odbędzie się 19 czerwca o godzinie 12:00.

Tło wydarzeń

W marcu 1945 roku szesnastu najważniejszych przedstawicieli polskiego podziemia niepodległościowego zostało zaproszonych przez Sowietów na rozmowy dotyczące przyszłości Polski. Otrzymali gwarancje bezpieczeństwa, jednak po przybyciu do Pruszkowa zostali podstępnie aresztowani przez NKWD, wywiezieni do Moskwy i osadzeni w więzieniu na Łubiance.

Władze ZSRR oskarżyły ich m.in. o działalność przeciwko Armii Czerwonej, sabotaż i współpracę z Niemcami. Zarzuty były w dużej mierze sfabrykowane, a proces miał charakter polityczny. Jego celem było osłabienie legalnych władz Polskiego Państwa Podziemnego i ułatwienie przejęcia władzy w Polsce przez komunistów wspieranych przez Związek Radziecki.

Najważniejsi bohaterowie Procesu Szesnastu

Leopold Okulicki

Generał Wojska Polskiego, ostatni dowódca Armii Krajowej. Był jedną z najważniejszych postaci polskiego podziemia. W procesie został skazany na 10 lat więzienia. Zmarł w sowieckim więzieniu w 1946 roku.

Jan Stanisław Jankowski

Wicepremier rządu RP na uchodźstwie i Delegat Rządu na Kraj, czyli najwyższy przedstawiciel legalnych władz polskich w okupowanym kraju. Otrzymał karę 8 lat więzienia. Zmarł w więzieniu sowieckim w 1953 roku.

Kazimierz Pużak

Jeden z najwybitniejszych działaczy socjalistycznych II RP, przewodniczący Rady Jedności Narodowej – podziemnego parlamentu Polski. Skazany na półtora roku więzienia. Po powrocie do kraju był ponownie prześladowany przez komunistów.

Adam Bień

Przedstawiciel ruchu ludowego i jeden z zastępców Delegata Rządu. Skazany na 5 lat więzienia. Po kilku latach powrócił do Polski.

Stanisław Jasiukowicz (1882–1946) był jednym z najważniejszych polityków obozu narodowego w okresie II Rzeczypospolitej i Polskiego Państwa Podziemnego. W Procesie Szesnastu należał do grona najwyżej postawionych oskarżonych – pełnił funkcję ministra dla spraw kraju oraz II zastępcy Delegata Rządu na Kraj.

Urodził się 8 grudnia 1882 roku w Głogowcu koło Kutna. Był ekonomistą, doktorem nauk ekonomicznych i od młodości działał w ruchu narodowym. Należał do organizacji „Zet”, później do Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego i Ligi Narodowej. W okresie międzywojennym był posłem na Sejm RP oraz jednym z czołowych działaczy obozu narodowego.

Podczas II wojny światowej zaangażował się w działalność konspiracyjną. Reprezentował Stronnictwo Narodowe w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego i wszedł do Krajowej Rady Ministrów. Odpowiadał m.in. za sprawy finansów, rolnictwa, przemysłu i handlu, będąc jednym z najważniejszych cywilnych przywódców podziemnej administracji.

W marcu 1945 roku został podstępnie aresztowany przez NKWD wraz z innymi przywódcami podziemia. W czasie procesu w Moskwie Sowieci przedstawiali go jako przeciwnika ZSRR i współtwórcę organizacji „NIE”, przygotowywanej na wypadek dalszej walki o niepodległość Polski. Został skazany na 5 lat więzienia.

Jasiukowicz nie odzyskał już wolności. Zmarł 22 października 1946 roku w moskiewskim więzieniu Butyrki (według oficjalnej wersji na chorobę serca). Wielu historyków podkreśla jednak, że okoliczności jego śmierci pozostają niejasne. Był jednym z trzech głównych oskarżonych Procesu Szesnastu – obok Leopolda Okulickiego i Jana Stanisława Jankowskiego – którzy nie wrócili do Polski.

Jego postać jest symbolem losu polskich elit politycznych, które po zakończeniu wojny próbowały reprezentować legalne władze Rzeczypospolitej, lecz zostały usunięte przez władze sowieckie. Dla środowiska narodowego Jasiukowicz pozostaje jednym z najważniejszych męczenników Polskiego Państwa Podziemnego.

Zbigniew Stypułkowski

Polityk i prawnik, uczestnik procesu. Po zwolnieniu opisał swoje przeżycia w książce „Zaproszenie do Moskwy”, która stała się ważnym świadectwem wydarzeń.

Franciszek Urbański (1891–1949) był jednym z szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego sądzonych w pokazowym procesie moskiewskim w czerwcu 1945 roku. Reprezentował w podziemiu Stronnictwo Pracy i był członkiem Rady Jedności Narodowej, czyli konspiracyjnego parlamentu Polskiego Państwa Podziemnego.

Urodził się 7 listopada 1891 roku w Suchodębiu koło Kutna. W okresie II Rzeczypospolitej był aktywnym politykiem – zasiadał w Sejmie kilku kadencji oraz działał w ruchu chrześcijańsko-społecznym i związkowym. W 1937 roku został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

W marcu 1945 roku, podobnie jak pozostali przywódcy podziemia, został podstępnie zwabiony na rozmowy z przedstawicielami ZSRR, a następnie aresztowany przez NKWD i wywieziony do Moskwy. Podczas Procesu Szesnastu oskarżono go o działalność przeciwko Armii Czerwonej. Skazano go na 4 miesiące więzienia, co było jedną z niższych kar wymierzonych w tym procesie.

Warto podkreślić, że Urbański chorował na cukrzycę. Według relacji historycznych podczas śledztwa wywierano na niego presję poprzez ograniczanie dostępu do insuliny. Z tego powodu podczas procesu złożył zeznania zgodne z oczekiwaniami oskarżycieli sowieckich.

Po zwolnieniu wrócił do Polski. Nie odegrał już większej roli politycznej w powojennym życiu publicznym. Zmarł 7 grudnia 1949 roku w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Znaczenie Procesu Szesnastu

Proces pokazał, że Związek Radziecki nie zamierzał respektować niezależnych władz polskich. Aresztowanie i skazanie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego pozbawiło polski ruch niepodległościowy jego najważniejszych liderów. Wydarzenie to uznawane jest za symboliczne zakończenie działalności Polskiego Państwa Podziemnego i jeden z etapów ustanawiania w Polsce systemu komunistycznego zależnego od Moskwy.

Proces Szesnastu pozostaje symbolem walki polskich elit niepodległościowych o suwerenność kraju oraz przykładem represji stosowanych przez władze sowieckie wobec przeciwników politycznych po zakończeniu II wojny światowej.