Dziś o następnych fragmentach historii cmentarza żydowskiego w Żychlinie, o której rozmawialiśmy w kwietniu 2026 roku podczas spotkania z uczniami Zespołu Szkół nr 1 w Żychlinie. Dziękujemy dyrektorowi Szkoły Januszowi Głuszczowi za pomoc w zorganizowaniu spotkania.

Cmentarz żydowski w Żychlinie usytuowany jest przy ul. Łukasińskiego 57 A (dawniej Buszkowska). Powstał prawdopodobnie w połowie XVIII wieku i zajmuje powierzchnię około 1,33 ha. Na przestrzeni kilkuset lat pochowano tu tysiące żydowskich mieszkańców Żychlina.

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"20732"}

W Tabeli likwidacyjnej zatwierdzonej dla mieszkańców miasta Żychlina 11 lipca 1868 r. wpisany został, obok cmentarza katolickiego (4 morgi 144 pręty), cmentarz żydowski o powierzchni 1 morgi i 52 prętów. Warto w tym miejscu, dla porównania wielkości poszczególnych lokalizacji, zwrócić uwagę na to, że powierzchnia Starego Rynku wynosiła w tym czasie 1 morgę 52 prętów, a Nowego Rynku 243 pręty. Tabele likwidacyjne dotyczące majątków prywatnych, instytutowych i majorackich były dokumentami uwłaszczeniowymi i stanowiły dowód prawny własności.

Na początku lat 20. XX wieku na terenie cmentarza zabrakło miejsca do pochówków. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Żychlinie prowadziła rozmowy z właścicielami ziemi sąsiadującej z cmentarzem. Niestety, ceny jakie wystawiali za sprzedaż były bardzo wygórowane. W związku z tym zastosowana została droga prawna. Dekretem z 14 stycznia 1922 roku cmentarz miał zostać powiększony o sąsiadującą z nim działkę o powierzchni 154,038 prętów – „wywłaszczenie Władysława Dębickiego na rzecz rozszerzenia cmentarza grzebalnego gminy wyznaniowej żydowskiej w Żychlinie”. Dekret podpisany został przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego i Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Antoniego Ponikowskiego. W 1923 roku został sporządzony akt notarialny sprzedaży gruntu o powierzchni 150 prętów kwadratowych przez Władysława Dębickiego na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Żychlinie. W związku z problemami natury proceduralnej sprawa ciągnęła się aż do 1930 roku.

Podczas okupacji na terenie cmentarza Niemcy pochowali kilkuset żychlińskich Żydów zmarłych w getcie. W przeddzień deportacji żychlińskich Żydów do obozu zagłady Kulmhof, 2 marca 1942 roku, Niemcy rozstrzelali 181 Żydów. Pochowani zostali w masowej mogile. W czasie okupacji hitlerowskiej Niemcy zniszczyli cmentarz, wykorzystując nagrobki do prac budowlanych.

Gdy skończyła się II wojna światowa i w Żychlinie spisywane były straty, Estera Hamburg w imieniu Komitetu Żydowskiego w Żychlinie wypełniła kwestionariusz, w którym napisała, że zniszczony został cmentarz grzebalny wielkości 8400 m2 z budynkiem 120 m3, ponad 1000 nagrobków, a ogrodzenie zniszczone całkowicie (w 100%). Po 1945 roku, gdy nie było już społeczności żydowskiej w Żychlinie, zamordowanej przez niemieckich nazistów w Zagładzie, opuszczony cmentarz niszczał jeszcze bardziej. Okoliczni mieszkańcy pasali tam krowy i uprawiali ziemię.

W 1965 roku Rada Miejska w Żychlinie podjęła uchwałę o zamknięciu cmentarza żydowskiego w Żychlinie.

W 1989 roku dzięki staraniom Mosze Zyslendera teren cmentarza został ogrodzony, a z zachowanych fragmentów macew wzniesiono kilka pomników-lapidariów. na zbiorowym grobie ofiar Zagłady ustawiono pomnik z napisem: „Pamięci naszych braci pochowanych na tym cmentarzu przez setki lat, jak również zamordowanych przez hitlerowskich zbrodniarzy w Chełmnie 1942. Niech Bóg pomści ich krew". Wszystkie te prace zostały sfinansowane przez Ocalałych z Zagłady i potomków społeczności żydowskiej Żychlina.

Na żychlińskim cmentarzu żydowskim do lat 20. XXI wieku znajdował się niewielki pobielany nagrobek z hebrajskim napisem: „Macewa ta znajduje się w miejscu ohelu pana Samuela Abba z Żychlina, syna pana Zeliga, wnuka świętego pana Fiszela ze Strykowa, zmarłego w dniu 26 elul (5)639 roku”. Nagrobek został zniszczony w 2021 roku przez nieznanych sprawców, a na jego miejscu, w 2023 roku, powstał nowy.

Spotkanie z młodzieżą Zespołu Szkół nr 1 w Żychlinie odbyło się w ramach projektu pt. „Jesteśmy stąd!”, którego Partnerem jest Stowarzyszenie Potomków Żydów Polski Centralnej(ADJCP). https://adjcp.org/

Potomkowie społeczności żydowskiej z Żychlina i innych miast i miasteczek w centralnej Polsce od kilku lat przylatują do Polski, do Żychlina, by porządkować teren cmentarza żydowskiego. Dzięki ich zaangażowaniu w porządkowanie terenu cmentarza żydowskiego w Żychlinie, dzięki prowadzeniu przez nich kosztownych badań georadarem, by odnaleźć miejsca masowych grobów, cmentarz zmienia swój wygląd…

W tym roku Potomkowie i wolontariusze znów będą pracować na cmentarzu w dniach 25-29 maja 2026 roku. Być może znów znajdą się osoby chętne z Żychlina i regionu, by pomóc w tych pracach…

Zapraszamy!

Patronatem Honorowym projekt objęło Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie oraz jego oddział w Chełmnie nad Nerem - Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem

Projekt jest współfinansowany przez Forum for Dialogue

Organizatorem projektu jest Fundacja „Przyjaciele i Rodziny Żydowskie Miasta Kutna”.