Zamknij

Łódzkie zachwyca. Młyn nad Wartą ma niezwykłą historię. Przetrwał pożary i wojny, dziś odzyskuje dawny blask

Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego Kancelaria Marszałka
14:07, 20.11.2026 Aktualizacja: 14:19, 20.11.2026
Skomentuj Łódzkie zachwyca. Młyn nad Wartą ma niezwykłą historię. Przetrwał pożary i wojny fot. Tomasz Grala

W Działoszynie, nad Wartą, stoi budynek, który pamięta czasy, gdy siła rzeki napędzała lokalny przemysł, a praca młyna i tartaku była ważną częścią życia mieszkańców. Jego historia sięga XIX wieku. Przez lata zmieniali się właściciele, zmieniała się rzeczywistość, a młyn przechodził kolejne zniszczenia i odbudowy. Dziś znów jest o nim głośno. Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Działoszynie podjęła się ratowania zabytku. W planach jest nie tylko odnowienie budynku, ale również stworzenie w nim muzeum młynarstwa. Dzięki temu miejsce, które przez lata służyło mieszkańcom, mogłoby ponownie stać się ważnym punktem na mapie miasta.

Wszystko zaczęło się od siły Warty

Początki młynarstwa w tym miejscu sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Pierwszy drewniany młyn wodny stał częściowo na palach wbitych w koryto Warty. Do napędzania urządzeń mielących zboże wykorzystywano naturalny nurt rzeki. Trudno dziś wyobrazić sobie taką konstrukcję, ale właśnie w ten sposób przed laty wykorzystywano energię płynącej wody. Młyn należał do rodziny Pytlewskich. Około 1905 roku drewniany budynek strawił pożar. Stanisław Pytlewski postanowił jednak odbudować zakład. Nowy młyn również był drewniany, ale tym razem stanął w całości na prawym brzegu Warty. Historia obecnego, murowanego budynku wiąże się z kolejnymi wydarzeniami, które naznaczyły to miejsce. Szczególnie tragiczny okazał się wrzesień 1939 roku. Po wojennych zniszczeniach młyn odbudowano w 1940 roku, nadając mu formę, którą znamy do dziś.

Pytlewscy, Hartlowie i przemysłowy DziałoszynWażny rozdział w historii młyna rozpoczął się wraz z małżeństwem córki Stanisława Pytlewskiego z Janem Hartlem. Ślub odbył się w 1921 roku. Hartl był oficerem armii austriackiej. Po związaniu się z rodziną Pytlewskich zaangażował się również w rozwój miejscowej działalności gospodarczej. Około 1922 roku wybudował w sąsiedztwie młyna tartak. W ten sposób powstał większy zakład przemysłowy, w którym wykorzystywano możliwości, jakie dawała bliskość Warty. Młyn, tartak i urządzenia hydrotechniczne tworzyły ważną część gospodarczej infrastruktury Działoszyna. Nie było to więc jedynie miejsce, do którego okoliczni mieszkańcy przywozili zboże do zmielenia. Rozwijała się tu lokalna przedsiębiorczość, powstawały miejsca pracy, a siła rzeki służyła nie tylko do napędzania urządzeń młynarskich.

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"21406","portal":"ekutno.pl"}

Wojenne strzały i miesiąc bez prądu

Z młynem wiąże się również niezwykła historia z okresu I wojny światowej. W 1914 roku okolice zakładu i znajdującego się przy nim mostu stały się miejscem walk. Ich skutki odczuli nie tylko właściciele młyna, ale również mieszkańcy Działoszyna. Podczas starć uszkodzony został generator trójfazowy napędzający turbiny prądotwórcze. W konsekwencji część mieszkańców przez około miesiąc nie miała w domach elektryczności, a główne ulice miasta pozostawały bez oświetlenia. To jednak nie koniec zniszczeń. Wycofujące się oddziały wysadziły most na Warcie. Eksplozja była tak silna, że w pobliskich budynkach wypadły łącznie 73 szyby. Uszkodzone zostały także elewacje młyna i sąsiednich zabudowań, urządzenia wykorzystywane do przechowywania i transportu zboża oraz grobla, która piętrzyła wodę kierowaną do młyna i tartaku. Ta historia pokazuje, jak ważną rolę odgrywał cały zakład w życiu miejscowości. Wykorzystywano tu wodę do pracy urządzeń przemysłowych, ale także do produkcji prądu, z którego korzystali mieszkańcy. Młyn był więc czymś znacznie więcej niż tylko miejscem przemiału zboża.

Ceglany świadek historii

Obecny budynek jest murowany, wielokondygnacyjny i zachował charakter dawnego obiektu przemysłowego. Ważną częścią całego założenia był jaz na Warcie, czyli budowla służąca do piętrzenia wody. Przy jego budowie wykorzystano naturalną wysepkę znajdującą się w korycie rzeki. W sąsiedztwie młyna działał tartak, a w całym zespole znajdowały się również pozostałości turbinowni dawnej elektrowni wodnej. Sama elektrownia już nie istnieje, ale jej historia pozostaje ważną częścią dziejów tego miejsca. O tym, jak młyn wyglądał w przeszłości, przypomina archiwalna fotografia przechowywana w zbiorach Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy Działoszyn. Zdjęcie zatytułowane „Młyn w Działoszynie” jest cenną pamiątką po czasach, gdy zakład należał do ważniejszych obiektów gospodarczych w tej części miasta.fot: Młyn w Działoszynie – fotografia archiwalna. Źródło: zbiory Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy Działoszyn, portal Zbiory Społeczne.

Spółdzielnia ratuje młyn. Dach i część elewacji już odnowioneDziś właścicielem młyna jest Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Działoszynie. Jej prezes, Sławomir Marek, podkreśla, że zachowanie budynku ma znaczenie nie tylko dla obecnych mieszkańców, ale również dla przyszłych pokoleń.- To zabytek, który będzie służył kolejnym pokoleniom, mieszkańcom gminy Działoszyn, samego miasta i okolic - mówi Sławomir Marek.

Prace remontowe prowadzone są etapami, w miarę pozyskiwania pieniędzy. Dzięki wsparciu gminy i środkom z Krajowego Planu Odbudowy udało się już wyremontować dach. Dotychczasowe pokrycie z papy zastąpiono blachą, a najbardziej zniszczone, spróchniałe elementy konstrukcji wymieniono na nowe. Kolejnym krokiem była renowacja elewacji. W 2026 roku odnowiono dwie ściany budynku. Najpierw usunięto stary tynk, który odpadał i nie nadawał się już do dalszego użytkowania, a następnie wykonano nowe prace przy zewnętrznych ścianach. Na ten etap spółdzielnia pozyskała 151 tys. zł z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego w ramach programu „Łódzkie dla zabytków”. Jak zaznacza prezes, spółdzielnia po raz pierwszy otrzymała dotację z tego źródła. To ważne wsparcie dla obiektu, który wymaga jeszcze sporo pracy. Dodatkowym zabezpieczeniem młyna jest wpis do rejestru zabytków nieruchomych województwa łódzkiego. Nastąpiło to 28 maja 2025 roku, pod numerem A/441. Dzięki temu budynek został objęty formalną ochroną konserwatorską.

Cztery kondygnacje i zachowane maszyny

Ciekawie jest również we wnętrzu młyna. Budynek ma cztery kondygnacje, a znajdujące się w nim dawne maszyny młynarskie zachowały się w dobrym stanie. Nie pracują już od lat, ale ich wygląd wciąż pozwala wyobrazić sobie, jak wyglądała produkcja mąki i kolejne etapy przetwarzania ziarna. Spółdzielnia nie zamierza uruchamiać urządzeń. Chce je przede wszystkim oczyścić, odświeżyć i odnowić, tak aby zachowały się jako świadectwo dawnej techniki młynarskiej. To właśnie one mogą w przyszłości stanowić jedną z największych atrakcji planowanego muzeum.

Przed właścicielem obiektu są jeszcze kolejne zadania. Do odnowienia pozostały dwie ściany budynku. W planach jest również wymiana okien oraz uporządkowanie i wyrównanie terenu wokół młyna. Wszystkie prace będą prowadzone stopniowo, w miarę dostępnych środków.

Muzeum młynarstwa – pomysł na drugie życie zabytku

Największe plany dotyczą jednak przyszłości budynku. Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” chciałaby urządzić w nim muzeum młynarstwa, dostępne dla mieszkańców, turystów i szkolnych wycieczek.

- Chcemy stworzyć tu muzeum młynarstwa, dostępne dla każdego. Zależy nam, żeby młodzież i mieszkańcy mogli zobaczyć, jak kiedyś produkowano mąkę, z której później wypiekano chleb - zapowiada Sławomir Marek.

Pomysł ma dodatkowy wymiar, ponieważ spółdzielnia do dziś prowadzi własną piekarnię. Dawniej mąka wykorzystywana do wypieku pieczywa pochodziła również z działoszyńskiego młyna. Sam młyn już nie pracuje, ale piekarnia nadal działa, a tradycja wypieku chleba wciąż jest obecna w działalności spółdzielni. Przyszłe muzeum pozwoliłoby pokazać, jak wyglądała droga od ziarna do mąki i jak dawniej odbywała się praca młynarzy. Zachowane maszyny, cztery kondygnacje budynku i historia związana z produkcją pieczywa tworzą ku temu wyjątkową okazję. Nie będzie to działający zakład produkcyjny. Urządzenia mają przede wszystkim zostać odnowione i udostępnione zwiedzającym. Już sam ich wygląd może pomóc odwiedzającym zrozumieć, jak wyglądała praca młyna przed laty.

Ponad 4 miliony złotych na ratowanie zabytków powiatu pajęczańskiego

Ratowanie działoszyńskiego młyna wpisuje się w szersze działania na rzecz ochrony zabytków w województwie łódzkim. W ramach programu „Łódzkie dla zabytków” Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego od lat przyznaje dotacje na remonty, prace konserwatorskie i przywracanie historycznym obiektom dawnego wyglądu. W latach 2019–2025 na zabytki znajdujące się na terenie powiatu pajęczańskiego przeznaczono 3 mln 332 tys. 810 zł. W 2026 roku przyznano kolejne 706 tys. 800 zł. Łącznie daje to 4 mln 39 tys. 610 zł. Wśród obiektów, które otrzymały wsparcie, znalazły się m.in. kościół pw. św. Marii Magdaleny w Działoszynie, zabytkowy dwór w Makowiskach oraz kościół pw. św. Michała Archanioła w Dworszowicach Kościelnych. W samym Działoszynie w latach 2019–2025 przyznano 458 tys. zł na prace przy dzwonnicy i kościele. Po doliczeniu tegorocznej dotacji na młyn kwota ta wzrosła do 609 tys. zł. Warto zwrócić uwagę, że Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” jest pierwszym nieparafialnym beneficjentem z Działoszyna ujętym w latach 2019–2025, który otrzymał wsparcie na ratowanie zabytku. 

 

(Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego Kancelaria Marszałka)
Dalszy ciąg materiału pod wideo ↓

Co sądzisz na ten temat?

podoba mi się 0
nie podoba mi się 0
śmieszne 0
szokujące 0
przykre 0
wkurzające 0
Nie przegap żadnego newsa, zaobserwuj nas na
GOOGLE NEWS
facebookFacebook
twitter
wykopWykop
komentarzeKomentarze

komentarze (0)

Brak komentarza, Twój może być pierwszy.

Dodaj komentarz


Dodaj komentarz

🙂🤣😐🙄😮🙁😥😭
😠😡🤠👍👎❤️🔥💩 Zamknij

Użytkowniku, pamiętaj, że w Internecie nie jesteś anonimowy. Ponosisz odpowiedzialność za treści zamieszczane na portalu ekutno.pl. Dodanie opinii jest równoznaczne z akceptacją Regulaminu portalu. Jeśli zauważyłeś, że któraś opinia łamie prawo lub dobry obyczaj - powiadom nas redakcja@ekutno.pl lub użyj przycisku Zgłoś komentarz

0%