Komar, sztabka złota i hashtag #MeToo. Gdyby ktoś zapytał, co je łączy, większość z nas uznałaby, że nic. Tymczasem te trzy rzeczy spina jedna data i opowieść, która toczy się od blisko 180 lat. Występują w niej poszukiwacze fortuny, owady roznoszące śmiertelne gorączki oraz kobiety, które upomniały się o prawo głosu, zanim większość świata w ogóle uznała to za temat do rozmowy.
Tą datą jest rok 1848. Europa żyła wtedy Wiosną Ludów, która dotarła także na ziemie polskie, ale nas bardziej interesuje to, co działo się po drugiej stronie Atlantyku. Tam w ciągu kilku miesięcy zaczęły się dwie historie, które pozornie nie mają ze sobą nic wspólnego. W tle bzyczał zaś owad, o którego roli nikt jeszcze nie miał pojęcia.
Styczeń: błysk w młyńskim kanale
24 stycznia 1848 roku James Marshall, cieśla budujący tartak nad rzeką American River w Kalifornii, przyglądał się kanałowi, którym odpływała woda spod koła. Na dnie dostrzegł drobne, połyskujące okruchy. Złoto. John Sutter, dla którego powstawał tartak, próbował utrzymać odkrycie w tajemnicy, ale taka wiadomość nie mogła długo pozostać sekretem.
Najszybciej wyczuł okazję Samuel Brannan, kupiec prowadzący sklep przy forcie Suttera. Najpierw wykupił wszystkie kilofy, łopaty i miski do płukania złota, jakie zdołał zdobyć. Potem, w maju 1848 roku, chodził po San Francisco z buteleczką złotego pyłu i wykrzykiwał, że nad American River jest złoto. Do połowy czerwca trzy czwarte mężczyzn opuściło miasto. Brannan sam niczego nie wykopał, a i tak trafił na prawdziwą żyłę złota, bo sprzedawał sprzęt tym, którzy kopali.
Lipiec: deklaracja z Seneca Falls
Pół roku później i kilka tysięcy kilometrów na wschód, w miasteczku Seneca Falls w stanie Nowy Jork, zebrało się około 300 osób. Zjazd z 19 i 20 lipca 1848 roku był pierwszym w Stanach Zjednoczonych spotkaniem poświęconym prawom kobiet. Przyjęto na nim Deklarację uczuć (ang. Declaration of Sentiments), której główną autorką była Elizabeth Cady Stanton.
Stanton oparła tekst na Deklaracji Niepodległości i do jej najsłynniejszego zdania dopisała dwa słowa. W efekcie dokument głosił: „Uważamy następujące prawdy za oczywiste: że wszyscy mężczyźni i kobiety zostali stworzeni równymi”. Najwięcej emocji wzbudził jednak postulat przyznania kobietom prawa wyborczego. Nawet współorganizatorka zjazdu Lucretia Mott obawiała się, że ośmieszy on cały ruch.
Rezolucję przegłosowano dopiero po wystąpieniu Fredericka Douglassa, byłego niewolnika i słynnego abolicjonisty. Deklarację podpisało 68 kobiet i 32 mężczyzn, choć część z nich później wycofała podpisy, gdy po publikacji dokumentu posypały się na nich kpiny. Kij w mrowisko został jednak wsadzony, a ruch na rzecz praw kobiet w USA zyskał swój symboliczny początek.
Wróćmy do Kalifornii. Gdy w grudniu 1848 roku prezydent James Polk oficjalnie potwierdził odkrycie, na zachód ruszyły tłumy. Do około 1855 roku przybyło ponad 300 tysięcy ludzi. Ze wschodniego wybrzeża USA można było jechać miesiącami wozem przez prerie i góry, opłynąć statkiem całą Amerykę Południową albo pójść na skróty: dopłynąć do Panamy, przedostać się przez przesmyk nad Pacyfik i tam złapać kolejny statek.
Ta ostatnia droga była najszybsza, ale wcale nie najbezpieczniejsza. Przeprawa przez dżunglę oznaczała upał, bagna i chmary komarów, a razem z nimi żółtą febrę i malarię. Nikt nie wiedział, że choroby przynoszą owady. Winą obarczano wyziewy z bagien, od których wzięła się zresztą nazwa malarii: po włosku mala aria to po prostu „złe powietrze”. Między 1848 a 1869 rokiem przez przesmyk w stronę Pacyfiku przeprawiło się około 375 tysięcy osób.
Tłumy podróżnych sprawiły, że w latach 1850–1855 zbudowano przez Panamę kolej. Choroby dziesiątkowały robotników, a według niektórych szacunków budowa kosztowała życie nawet 12 tysięcy ludzi. Gdy w styczniu 1855 roku pierwszy pociąg przejechał od oceanu do oceanu, bilet na niespełna 80-kilometrowej trasie kosztował 25 dolarów w złocie. Uncja kruszcu była wtedy w USA urzędowo warta 20,67 dolara, więc za przejazd płaciło się więcej niż za uncję złota, po które wszyscy jechali.
Jeszcze boleśniej przekonali się o tym, jak groźny jest przesmyk, Francuzi, którzy w latach 1881–1889 próbowali przekopać przez Panamę kanał. Zginęło około 22 tysięcy ludzi, wielu z nich z powodu żółtej febry i malarii. Co gorsza, budowniczowie nieświadomie ułatwiali komarom życie. W szpitalu Ancón nogi łóżek stawiano w miskach z wodą, by po chorych nie chodziły mrówki, a wokół roślin ustawiano gliniane pierścienie wypełnione wodą. Czy można było urządzić komarom wygodniejszą wylęgarnię?
Przełom przyniósł koniec XIX wieku. 20 sierpnia 1897 roku brytyjski lekarz Ronald Ross wykazał w Indiach, że malarię przenoszą komary, za co w 1902 roku otrzymał Nagrodę Nobla. Na pamiątkę jego odkrycia 20 sierpnia obchodzi się Światowy Dzień Komara. Kilka lat później komisja Waltera Reeda potwierdziła na Kubie, że komary roznoszą także żółtą febrę, o czym kubański lekarz Carlos Finlay mówił już w 1881 roku.
Tę wiedzę wykorzystał William Gorgas, lekarz odpowiedzialny za zdrowie robotników przy amerykańskiej budowie kanału. Kazał osuszać kałuże i zbiorniki z wodą, zakładać siatki w oknach i odymiać domy. Efekty przyszły szybko: do 1906 roku żółta febra praktycznie zniknęła ze strefy kanału, a zachorowań na malarię było znacznie mniej. W 1914 roku kanałem popłynęły pierwsze statki. Komar przegrał w Panamie, ale tylko tam.
Od tamtych wydarzeń minęło ponad sto lat, a malaria nadal należy do najgroźniejszych chorób świata. Według najnowszego raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2024 roku odnotowano około 282 milionów zachorowań i 610 tysięcy zgonów. Aż 94 proc. przypadków przypadło na region afrykański WHO, a trzy czwarte tamtejszych ofiar stanowiły dzieci poniżej piątego roku życia. Komary przenoszą też dengę, wirusa Zika czy gorączkę Zachodniego Nilu.
W 2014 roku Bill Gates opublikował na swoim blogu zestawienie zwierząt, które co roku zabijają najwięcej ludzi. Oparł je głównie na danych WHO i publikacjach naukowych. Wynik zaskoczył wielu czytelników, bo rekin, filmowy postrach oceanów, wylądował na samym końcu, a czołówka wyglądała zupełnie inaczej, niż podpowiada wyobraźnia. Oto wybrane pozycje z tego rankingu:
Zwierzę Szacowana liczba ofiar rocznie

Komar nie zabija bezpośrednio. Robią to pasożyty i wirusy, które przenosi, działając jak latająca strzykawka. Co ciekawe, kłują wyłącznie samice, bo białko z krwi jest im potrzebne do wytworzenia jaj, a samce żywią się nektarem i sokami roślin. Liczby nie zostawiają jednak wątpliwości, dlaczego to komar, a nie lew czy rekin, uchodzi za najgroźniejsze zwierzę na świecie. Na nim skupia się też jeden z bardziej nietypowych projektów Google'a.
W ramach programu Debug firma hoduje samce komarów zakażone bakterią Wolbachia. Gdy taki samiec skojarzy się z dziką samicą, złożone przez nią jaja się nie wylęgają, a populacja z pokolenia na pokolenie maleje. W Singapurze, gdzie metodę testuje się od 2018 roku, liczebność komara Aedes aegypti spadła o 80–90 proc. Google złożył też w USA wniosek o zgodę na podobne wypuszczenia w Kalifornii i na Florydzie.
Czy w Polsce też trzeba bać się malarii? Dziś zachorowania zdarzają się u nas sporadycznie i dotyczą osób, które przywiozły chorobę z podróży. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu było jednak inaczej. Malaria, nazywana dawniej zimnicą albo febrą, wywoływała na ziemiach polskich duże epidemie, a ostatnie naturalne ogniska wygaszono dopiero w latach 60. XX wieku. Komary widliszki, które mogą ją przenosić, żyją u nas zresztą do dziś.
Skąd w ogóle wzięło się mówienie o „falach” feminizmu? Metaforę spopularyzowała amerykańska dziennikarka Martha Weinman Lear, która w 1968 roku opublikowała w „New York Times Magazine” tekst o drugiej fali feminizmu. Polski czytelnik może się przy nim uśmiechnąć, bo autorka pisała, że feminizm, który mógł się wydawać równie martwy jak „kwestia polska”, znów stał się tematem. Pierwszą falą nazwano wstecz wszystko, co zaczęło się w Seneca Falls.
Ta metafora dobrze oddaje istotę rzeczy: każda fala w końcu się cofa, ale następna potrafi sięgnąć dalej w głąb plaży. Pierwsza walczyła przede wszystkim o prawa wyborcze i majątkowe. W Stanach Zjednoczonych kobiety uzyskały prawo głosu w całym kraju dopiero w 1920 roku, 72 lata po Seneca Falls. Ze stu sygnatariuszy deklaracji dożyła tego tylko Charlotte Woodward, choć podobno przez chorobę nigdy nie oddała głosu.
Polki były szybsze. Dekret Józefa Piłsudskiego z 28 listopada 1918 roku przyznał kobietom czynne i bierne prawo wyborcze, dzięki czemu znalazły się wśród pierwszych Europejek, które mogły głosować na równi z mężczyznami. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego 26 stycznia 1919 roku posłankami zostało osiem kobiet. Druga fala, od lat 60. XX wieku, dotyczyła równości w pracy, edukacji i rodzinie, a trzecia, w latach 90., zwróciła uwagę na różnorodność doświadczeń kobiet.
Czwarta fala to już epoka smartfonów i mediów społecznościowych, a jej symbolem stał się #MeToo. Hasło „Me Too” wymyśliła około dekady wcześniej amerykańska aktywistka Tarana Burke, ale masowy odzew przyniósł dopiero wpis aktorki Alyssy Milano na Twitterze z 15 października 2017 roku. Poprosiła w nim osoby, które doświadczyły molestowania lub napaści seksualnej, by odpowiedziały tymi dwoma słowami. W ciągu doby na Facebooku pojawiło się ponad 12 milionów postów, komentarzy i reakcji.
Tak w praktyce działa czwarta fala feminizmu, której początki zwykle datuje się na lata 2012–2013. Jej zwolennicy podkreślają, że dała głos osobom, które latami milczały, i w kilka dni nagłośniła problemy, o których wcześniej mówiło się półgłosem. Krytycy odpowiadają, że hashtag łatwo zamienia złożone sprawy w slogany, a internetowe spory częściej polaryzują, niż przekonują.
Czy kilka znaków poprzedzonych kratką może zmienić więcej niż podpis pod deklaracją z 1848 roku? Ta dyskusja wciąż trwa i trudno spodziewać się, by szybko się zakończyła. Pewne jest jedno: narzędzia zmieniły się nie do poznania, ale spór o to, jak daleko powinna sięgać równość i jakimi metodami o nią zabiegać, toczy się od czasów Seneca Falls.
Zostaje jeszcze złoto, które ma się świetnie, choć ostatnio potrafi zaskoczyć. W 1848 roku uncja kosztowała w USA urzędowe 20,67 dolara. Pod koniec stycznia 2026 roku jej cena na światowych rynkach przekroczyła na chwilę 5,5 tysiąca dolarów, a na początku listopada spadła do nieco ponad 4 tysięcy. W złotówkach wygląda to tak: 6 listopada 2026 roku NBP wyceniał gram czystego złota na 518,36 zł.
Po kruszec sięgają nie tylko inwestorzy indywidualni, ale i banki centralne, w tym nasz. 5 listopada 2026 roku prezes NBP Adam Glapiński ogłosił, że w polskich rezerwach jest już 700 ton złota, niemal siedem razy więcej niż na początku jego kadencji. Według niego Polska znalazła się dzięki temu w gronie dziesięciu państw o największych zasobach złota na świecie. Złoto zwykle drożeje, gdy rośnie niepewność, bo od wieków uchodzi za bezpieczną przystań.
Nie wszyscy podzielają ten zachwyt. Warren Buffett, jeden z najsłynniejszych inwestorów świata, kpił w 1998 roku na Harvardzie, że złoto wykopuje się z ziemi, przetapia, zakopuje w kolejnej dziurze i płaci ludziom za jego pilnowanie. „Nie ma żadnej użyteczności. Ktoś, kto obserwowałby to z Marsa, drapałby się po głowie” – miał powiedzieć. Od tamtej pory, gdy uncja kosztowała około 300 dolarów, złoto podrożało jednak ponad dziesięciokrotnie.
Ile w takim razie jest warta obrączka po babci albo złoty łańcuszek z komunii? Kluczowa jest próba, czyli informacja, ile części czystego złota przypada na tysiąc części stopu. Wyrób z próbą 585 to w 58,5 proc. złoto, a resztę stanowią inne metale, na przykład srebro czy miedź. Obrączka ważąca 5 gramów zawiera więc 2,925 grama czystego złota, co według ceny NBP z 6 listopada 2026 roku daje około 1516 zł.
Żeby nie liczyć na kartce, wystarczy kalkulator złota, który wycenia biżuterię, monety i sztabki według aktualnej ceny NBP, z uwzględnieniem wagi i próby. Trzeba tylko pamiętać, że to wartość samego kruszcu. W skupie czy lombardzie dostaniemy zwykle mniej, bo punkt musi pokryć koszty badania i przetopienia, a do tego zarobić. Zanim więc zaniesiesz rodzinne złoto do skupu, sprawdź kilka rzeczy:
Stare przysłowie mówi, że nie wszystko złoto, co się świeci, i warto o nim pamiętać w obie strony. Błyszcząca ozdoba może się okazać jedynie pozłacana, a niepozorny pierścionek z szuflady bywa wart więcej, niż się wydaje. Historia Samuela Brannana przypomina zaś, że w czasie gorączki złota najlepiej wychodzą ci, którzy spokojnie liczą, zamiast działać pod wpływem emocji.
Minęło niespełna 180 lat, a bohaterowie tej opowieści pozostali ci sami: kruszec, owad i walka o równe prawa. Zmieniły się za to skala, narzędzia i tempo, w jakim informacje obiegają świat. Dobrze widać to w prostym zestawieniu tego, jak każdy z trzech wątków wyglądał w 1848 roku i jak wygląda dziś:

To, co łączy te historie, jest więc prostsze, niż mogłoby się wydawać. Wszystkie zaczęły się od czegoś drobnego: kilku okruchów kruszcu w młyńskim kanale, ukłucia owada i podpisu pod jedną deklaracją. Każda z tych drobnostek uruchomiła falę, która przetoczyła się przez kolejne pokolenia i wciąż nie opadła.
Jest też drugi łącznik: we wszystkich tych opowieściach to, co niepozorne, okazywało się ważniejsze od tego, co błyszczy. Poszukiwacze złota szykowali się na trudy podróży, bandytów i sztormy, a jednym z ich najgroźniejszych przeciwników okazał się kilkumilimetrowy owad. Może więc warto czasem przyjrzeć się uważniej rzeczom, które wydają się zbyt małe, by miały znaczenie.

Brak komentarza, Twój może być pierwszy.
Dodaj komentarz
Użytkowniku, pamiętaj, że w Internecie nie jesteś anonimowy. Ponosisz odpowiedzialność za treści zamieszczane na portalu ekutno.pl. Dodanie opinii jest równoznaczne z akceptacją Regulaminu portalu. Jeśli zauważyłeś, że któraś opinia łamie prawo lub dobry obyczaj - powiadom nas redakcja@ekutno.pl lub użyj przycisku Zgłoś komentarz