Lilia, ogrodnik i szklany pałac. Skąd się wzięły szklane ściany?

Kutno od ponad stu lat żyje różami. Zaczęło się w 1912 roku, gdy bracia Aron i Karol Eizykowie założyli gospodarstwo ogrodnicze w Adamowicach pod Kutnem. Siedem lat później ruszyła w nim produkcja róż. Potem przyszły szkółki Wituszyńskich, odmiana „Kutno” wyhodowana w 1965 roku przez Bolesława Wituszyńskiego, jarmarki róż, a od 1990 roku – Święto Róży.

W Mieście Róż nikogo nie trzeba przekonywać, że ogrodnicy potrafią odmienić wizerunek całego miasta. Mało kto wie jednak, że pewien angielski ogrodnik odmienił architekturę. Historia szklanych ścian, które dziś dzielą biura, urzędy i przychodnie, zaczyna się w szklarni – przy roślinie, której liść potrafił unieść dziecko.

Ogrodnik, który wyhodował olbrzyma

Joseph Paxton urodził się w 1803 roku w rolniczej rodzinie w hrabstwie Bedfordshire. W 1826 roku szósty książę Devonshire zatrudnił go jako głównego ogrodnika w Chatsworth, jednej z najsłynniejszych posiadłości Anglii. Paxton nie był inżynierem z wykształcenia, ale miał głowę na karku. Stawiał coraz większe cieplarnie, a jego Wielka Cieplarnia, ukończona w 1840 roku, miała 69 metrów długości.

W 1837 roku botanik John Lindley opisał roślinę na podstawie okazów, które Robert Schomburgk zebrał w Gujanie Brytyjskiej. Ogromną lilię wodną nazwał na cześć młodej królowej, która właśnie wstąpiła na tron: Victoria regia. Liście tej rośliny dorastają do 3 metrów średnicy, ale w Anglii lilia nie chciała rosnąć. Egzemplarze w ogrodach botanicznych Kew marniały, więc latem 1849 roku jedna z sadzonek trafiła do Paxtona.

Paxton posadził ją w basenie z urządzeniem, które poruszało wodę jak nurt rzeki. Efekt przeszedł oczekiwania: w listopadzie 1849 roku lilia po raz pierwszy zakwitła w Anglii, a książę Devonshire podarował jeden z pierwszych kwiatów królowej Wiktorii. Liście rosły w oczach, więc wkrótce trzeba było postawić dla rośliny nowy, większy dom.

Wtedy Paxton zrobił coś, co przeszło do historii ogrodnictwa. Położył na liściu deseczkę i postawił na niej swoją małą córkę Annie. Liść utrzymał dziewczynkę, a scenę uwieczniła rycina w „The Illustrated London News”. Czy można wymyślić bardziej przekonujący test wytrzymałości niż własne dziecko stojące na pływającym liściu?

Tajemnica kryje się pod spodem. Od środka liścia rozchodzą się grube żebra połączone poprzecznymi żyłkami, które pracują jak stalowe dźwigary w moście. W 2022 roku badacze z uniwersytetów w Manchesterze i Oksfordzie opisali w czasopiśmie „Science Advances”, jak ta sieć usztywnia ogromny liść przy niewielkim zużyciu tkanki.

Szkic na różowej bibule

Rok 1850 upłynął w Londynie na przygotowaniach do Wielkiej Wystawy, pierwszej wystawy światowej. Na konkurs na projekt gmachu w Hyde Parku nadesłano 245 propozycji, ale żadna nie przekonała komitetu budowlanego. Czasu było coraz mniej, bo otwarcie wyznaczono na 1 maja 1851 roku, a budynek trzeba było jeszcze zaprojektować i postawić.

Pierwszy szkic Paxtona powstał 11 czerwca 1850 roku w Derby, w trakcie posiedzenia zarządu kolei Midland Railway. Ogrodnik narysował piórem na różowej bibule boczną elewację i przekrój budynku. Ten kawałek bibuły przechowuje dziś londyńskie Muzeum Wiktorii i Alberta. W ciągu tygodnia szkic zamienił się w rysunki dla komisji, a kilka tygodni później projekt zyskał akceptację.

Skąd wziął się pomysł, Paxton wyjaśnił w listopadzie 1850 roku w londyńskim Society of Arts, pokazując słuchaczom liść lilii. „Natura była inżynierem” – mówił, dodając, że wyposażyła liść w podłużne i poprzeczne dźwigary, które on zapożyczył do swojego budynku. Opowieść o lilii, która podsunęła projekt pałacu, szybko podchwyciła prasa.

Czy liść naprawdę zaprojektował pałac?

Nie wszyscy w to wierzą. Brytyjski specjalista od biomimetyki Julian Vincent przekonywał w 2023 roku w magazynie stowarzyszenia inżynierów mechaników IMechE, że to raczej piękna bajka. Liść jest płaski i unosi się na wodzie, a dach pałacu był pofałdowany i sztywny sam w sobie. Konstrukcję dachu o profilu grzbietów i bruzd wymyślił zresztą wcześniej szkocki ogrodnik i wydawca John Claudius Loudon.

Jedno nie budzi wątpliwości: bez lilii nie byłoby szklarni, w której Paxton dopracował swoje rozwiązania. W latach 1849–1850 postawił w Chatsworth Lily House, czyli dom dla lilii z płaskim dachem z grzbietów i bruzd. Według Muzeum Wiktorii i Alberta to właśnie ten budynek był wzorem dla gmachu wystawy, a wiele zasad konstrukcji obu budowli było takich samych.

Pałac jak z klocków

Gmach wystawy powstał jak z gigantycznego zestawu klocków. Opierał się na siatce modułów o boku 24 stóp, czyli ok. 7,3 metra, a elementy z żeliwa, żelaza i drewna przyjeżdżały na plac budowy gotowe do montażu. Całość miała ok. 563 metrów długości, ponad tysiąc żeliwnych kolumn i ok. 293 tysięcy szyb o wymiarach 25 na 124 centymetry.

Szkło wyprodukowała huta Chance Brothers ze Smethwick pod Birmingham, jedyna zdolna wtedy udźwignąć tak duże zamówienie. Szklarze jeździli po dachu na wózkach, których koła toczyły się w rynnach, a 80-osobowa ekipa wstawiała ponad 18 tysięcy tafli tygodniowo. Od szkicu na bibule do otwarcia wystawy minęło niespełna 11 miesięcy.

Pomogła też polityka podatkowa. Do 1845 roku Wielka Brytania pobierała podatek od szkła liczony od jego wagi, a w latach 1696–1851 także podatek od okien, więc szkło było drogim towarem. Gdyby nie zniesienie tej daniny i postęp w produkcji szkła cylindrowego, budowla z blisko 300 tysięcy szyb byłaby znacznie droższa.

Królowa Wiktoria otworzyła wystawę 1 maja 1851 roku, a do 15 października odnotowano na niej ponad 6 milionów wejść. Paxton został pasowany na rycerza, a jego gmach przeszedł do historii jako Pałac Kryształowy. Po wystawie budynek rozebrano i postawiono ponownie w Sydenham na południu Londynu, gdzie otwarto go 10 czerwca 1854 roku.

W Sydenham pałac stał ponad 80 lat, aż zniszczył go pożar z 30 listopada 1936 roku. Przyczyny pożaru do dziś nie ustalono. Sam Paxton nie dożył tego dnia. Zmarł w 1865 roku w swoim domu w Sydenham, w tej samej dzielnicy, do której przeniesiono jego najsłynniejsze dzieło.

Od cieplarni do biura

Po 1851 roku szkło i żelazo zrobiły zawrotną karierę w dworcach i halach targowych, a w XX wieku architekci zaczęli wiązać ze szkłem nadzieje na nowe, jaśniejsze budownictwo. W 1914 roku na wystawie Werkbundu w Kolonii Bruno Taut postawił Szklany Pawilon. Na jego gzymsie umieszczono sentencje pisarza Paula Scheerbarta.

Jedna z nich brzmiała: „Bez szklanego pałacu życie jest ciężarem”. Po niemiecku sentencja się rymuje: Ohne einen Glaspalast ist das Leben eine Last. Pawilon rozebrano wkrótce po wystawie, ale idea przetrwała. Wielkie przeszklenia przestały być domeną cieplarni i trafiły do fabryk, domów i biurowców.

Dziś szkło dotarło także do wnętrz. Współczesne szklane ściany działowe w biurze, urzędzie czy przychodni dzielą przestrzeń na gabinety i sale, ale nie odcinają ich od okien. Opierają się przy tym na tych samych zasadach co gmach z Hyde Parku: powtarzalnym module, montażu z gotowych elementów i możliwości przeniesienia całości w inne miejsce.

Według Puaro, które w Polsce dystrybuuje systemy francuskiej marki Tiaso®, w biurze o powierzchni 100–150 m² montaż takich ścian zajmuje zwykle 2–4 dni robocze, bez szpachlowania i malowania. Paxton pewnie by się uśmiechnął. Zestawienie pokazuje, ile jego pomysłów przetrwało i co od tamtej pory się zmieniło.

Czego Paxton nie mógł mieć

Czy szklana ściana w biurze jest bezpieczna? W 1851 roku stłuczona szyba oznaczała ostre odłamki, bo innego szkła po prostu nie było. Dziś w przegrodach stosuje się szkło bezpieczne. Hartowane jest kilkukrotnie wytrzymalsze od zwykłego, a po rozbiciu rozsypuje się w drobną kostkę o tępych krawędziach. Laminowane składa się z co najmniej dwóch tafli połączonych folią, a ta po pęknięciu trzyma odłamki w miejscu.

Historia z Sydenham przypomina też o ogniu. Szklana przegroda może dziś mieć klasę odporności ogniowej, np. EI 30 albo EI 60. Litera E oznacza szczelność ogniową, czyli zatrzymanie płomieni i gorących gazów, litera I – izolacyjność ogniową, czyli ograniczenie nagrzewania się drugiej strony przegrody, a liczba oznacza minuty. Działa to jednak tylko w systemie przebadanym jako całość: z profilami, szkłem i uszczelkami.

Planując zabudowy szklane w firmie, urzędzie czy przychodni, można wziąć z tej historii kilka praktycznych lekcji. Choć od otwarcia Wielkiej Wystawy minęło ponad 175 lat, żadna z nich nie straciła na aktualności:

• moduł przed ścianą – układ warto zaplanować tak, by przegrody dało się kiedyś przestawić, zamiast je burzyć,
• światło przede wszystkim – szkło ma największy sens tam, gdzie pomieszczenia w głębi budynku byłyby inaczej ciemne, a dyskrecję zapewnią folie matowe lub żaluzje,
• test zamiast deklaracji – Paxton sprawdził liść na własnej córce, a inwestor może poprosić o wyniki badań izolacyjności akustycznej i odporności ogniowej,
• bezpieczeństwo od początku – szkło hartowane lub laminowane, a klasa EI tam, gdzie wymaga jej projekt budynku.

Kutno, róże i szkło

Co to wszystko ma wspólnego z Kutnem? Więcej, niż się wydaje. Miasto zbudowało swoją markę na różach i ludziach, którzy je hodowali. W Kutnowskim Parku Agro-Przemysłowym, założonym w 1998 roku, działają z kolei zakłady spożywcze, farmaceutyczne czy opakowaniowe. Każdy z nich, podobnie jak urzędy i przychodnie, potrzebuje biur, sal spotkań i gabinetów, w których przyda się dzienne światło.

Kto by pomyślał, że droga do nowoczesnego biura prowadzi przez szklarnię? Paxton budował szklane domy po to, by roślinom niczego nie brakowało, a przede wszystkim światła. Szklana ściana w biurze to w gruncie rzeczy powrót do korzeni tej idei – tyle że tym razem światła potrzebują ludzie.